ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ, ΑΝΤΗΛΙΑΚΑ, ΜΕΛΑΝΩΜΑ ΚΑΙ...Η ΑΓΙΑ ΣΙΘΩΝΙΑ

Μία από τις αγαπημένες καλοκαιρινές συνήθειες των φίλων μας από την Θεσσαλονίκη (αλλά τελευταίως και από τη Βουλγαρία, Σερβία και Ρωσία) είναι να απολαμβάνουν τα καταγάλανα νερά της Χαλκιδικής και να παστώνονται σαν αλευρωμένες μαρίδες, στις χρυσές αμμουδιές της, με πάσης φύσεως αντηλικά. Για τους κατοίκους της Νύφης του Θερμαϊκού, η Χαλκιδική ισοδυναμεί με τον Παράδεισο. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε Σαββατοκύριακό, στον πηγαιμό προς την Χαλκιδική, σχηματίζονται ουρές χιλιομέτρων αποτελούμενες από εκστασιασμένους Θεσσαλονικείς οι οποίοι αγαλιάζουν και μόνο με τη σκέψη ότι τη Δευτέρα θα περιγράφουν στους συναδέλφους τους πόσες ώρες ήταν μποτιλιαρισμένοι στο δρόμο για την Αλεξάνδρεια...ε συγγνώμη Κασσάνδρεια. Κλασσική περίπτωση παραληρήματος, όπου άλλα έχεις βιώσει, άλλα θυμάσαι και άλλα περιγράφεις. Μη ξεχνάμε ότι είναι οι ίδιοι άνθρωποι, οι προπαπούδες των οποίων είδανε με τα μάτια τους τον ίδιο τον Άγιο Δημήτριο, καβάλα στο άτι του, να ξιφουλκεί και να παίρνει στο κατόπι τους εχθρούς τις πόλης. Είμαι σίγουρος ότι υπό την επίρεια της Χαλκιδικίνης, θα ανακηρύξουν σε νέο πολιούχο την Αγία Σιθωνία.

Ζητάμε συγγνώμη για το λογοτεχνικό ξεστράτημά μας και ως σύγχρονοι Αϊ Δημήτρηδες, επαναξιφουλκούμε κατά των αντηλιακών και δη κατά αυτών που χρησιμοποιούνται στη Χαλκιδική από τους ασπρουλιάρηδες Βαλκάνιους, εν είδη συλλογικού Αντιιμπεριαλιστικού τάματος.
Στο προηγούμενο σημείωμά μας λοιπόν, είχαμε αναφέρει ότι κάποιες αιτιάσεις περί συσχέτισης χρήσης αντηλιακών και πρόκλησης μελανώματος είχαν αντιμετωπιστεί από την επιστημονική κοινότητα ως υπερβολικές. Υπερβολικές; Δε θα το έλεγα:
Το 2007, η επιστημονική ομάδα του καθηγητή Cedric Garland (ο Garland μαζί με τον Richard Setlow από το National Laboratory του Brookhaven ήταν αυτοί που θεμελίωσαν τη σχέση UVA και μελανώματος) από το Τμήμα Προληπτικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνια, προέβη σε μία συστηματική ανασκόπηση της σχέσης χρήσης αντηλιακών και εμφάνισης μελανώματος, λαμβάνοντας υπ’ όψη σε ποιο γεωγραφικό πλάτος χρησιμοποιούνταν. Βασιζόμενοι σε επιδημιολογικά στοιχεία ανακάλυψαν ότι η χρήση αντηλιακών σε γεωγραφικό πλάτος άνω των 40ο αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος. Απέδωσαν αυτό το εύρημα στην μειωμένη φυσική προστασία που έχουν οι κάτοικοι Ευρωπαϊκών περιοχών που διαμένουν σε βορειότερα γεωγραφικά πλάτη, λόγω ανοιχτόχρωμου δέρματος (Gorham E, Mohr S, Garland C et al. Do sunscreens increase risk of melanoma populations residing at higher latitudes? Ann Epidemiol. 2007,17:956-63). Ο μέσος Έλληνας αναγνώστης μάλλον θα θεωρεί ότι κάτι τέτοιο αφορά τους κατοίκους μακρινών περιοχών, π.χ. από την Ολλανδία και πάνω. Τον πληροφορούμε ότι ο 40ος παράλληλος περνάει από την Πιερία και τη Νότια Χαλκιδική, κάτι που -πέραν των όποιων φυλετικών διαφοροποιήσεων!- θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι Θεσσαλονικείς που κάθε καλοκαίρι μεταφέρουν την πόλη τους 100 χιλιόμετρα πιο νότια, στα παράλια της Χαλκιδικής, ίσως θα πρέπει να νοιώθουν λιγότερες ενοχές αν ξεχνάν να αλειφτούν με αντηλιακό!

Καταλαβαίνουμε ότι μελέτες όπως αυτή που παρουσιιάσαμε, είναι επιδημιολογικές και ως εκ τούτου εμπεριέχουν μεγάλο ποσοστό αβεβαιότητας στα συμπεράσματά τους. Αυτό όμως δεν εμπόδισε τις αρχές, σε άλλες περιπτώσεις, να υιοθετήσουν τα συμπεράσματα άλλων επιδημιολογικών και οικολογικών μελετών όταν αυτές απεδείκνυαν ότι … ο ήλιος σκοτώνει. Οι υγειονομικές πολιτικές όμως δε χαράζονται με δύο μέτρα και δύο σταθμά. Απαιτείται περίσκεψη και τεκμηρίωση, αμφότερες απούσες από το υγειονομικό μας σκηνικό.

ΥΓ:Προς αποφυγή παρεξηγήσεως, δεν προτείνουμε να μένετε στον ήλιο, καιγόμενοι επί ώρες, εκτός και αν θέλετε να βγάλετε φλύκταινες και να βλάψετε τον εαυτό σας. Το μήνυμά μας είναι απλό: όπως με όλα τα πράγματα έτσι και με την έκθεση στον ήλιο δεν χρειάζονται υπερβολές, ούτε προς τη μία πλευρά, ούτε προς την άλλη.

ΤΑ ΑΝΗΛΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ μέρος δεύτερο. SPF

Όπως αναφέραμε στην προηγούμενη ανάρτηση, παρ' όλο που θεωρείται δεδομένο ότι τα αντηλικά προστατεύουν από το μελάνωμα, κάτι τέτοιο δεν έχει αποδειχθεί μέχρι στιγμής.
Σύμφωνα με το επικρατόν δόγμα, για να σωθούμε από το μελάνωμα, πρέπει να διαλέγουμε ένα αντηλιακό με υψηλό δείκτη προστασίας SPF . Και όμως, το μόνο από το οποίο μπορεί να μας σώσει ένα αντηλιακό με υψηλό δείκτη SPF είναι οι σχετικά άκακοι ακανθοκυταρικοί και βασικοκυτταρικοί καρκίνοι (από τους οποίους κινδυνεύουν κυρίως οι αγρότες και όχι οι παραθεριστές του τριημέρου) και το ηλιακό έγκαυμα. Προς αποφυγήν παρεξηγήσεως, δεν ισχυριζόμαστε ότι τα αντηλιακά είναι άχρηστα. Στο μέτρο που μας βοηθάν να αποφύγουμε τα καψίματα και τα …γιαούρτια είναι χρήσιμα (αν και αυτό θα το αμφισβητήσουμε λίγο παρακάτω), αλλά μέχρις εκεί. Τα αντηλιακά δεν σώζουν από το μελάνωμα, για ένα πολύ απλό λόγο: o δείκτης SPF, με βάση τον οποίον αξιολογούνται είναι δείκτης προστασίας από τις ακτίνες UVB και ουδόλως έχει να κάνει με τη προστασία από τις ακτίνες που κυρίως προκαλούν το μελάνωμα, τις UVA. Η ακτινοβολία UVA δεν πλήττει άμεσα το DNA των μελανοκυττάρων, αλλά δρα έμμεσα, μέσω παραγωγής λίαν δραστικών, οξειδωτικών και καταστρεπτικών ουσιών που ονομάζονται ελεύθερες ρίζες. Η οξειδωτική αυτή δράση της UVA σχετίζεται με την πρόκληση μελανώματος. Υπό το βάρος αυτών των επιστημονικών ευρημάτων οι παρασκευαστές αντηλικών άρχισαν, τελευταίως, να προσθέτουν στα προϊόντα τους και φίλτρα κατά των ακτίνων UVA. Το πρόβλημα όμως παραμένει επειδή ο κόσμος συνεχίζει να επιλέγει με βάση τον SPF, αλλά και επειδή ακόμα δεν έχει βρεθεί ένας αποτελεσματικός τρόπος μέτρησης και τυποποίησης της αντιUVA προστασίας (όπως ο SPF για την UVB).
To 2003 η Rachel Haywood και οι συνεργάτες της από το Gray Cancer Institute από το Mount Vermon Hospital της Αγγλίας μέτρησαν την αντικειμενική βιολογική προστασία που παρέχουν τα UVA φίλτρα των αντηλιακών: τον σχηματισμό των ελευθέρων ριζών στο δέρμα (μηχανισμός πρόκλησης μελανώματος).
Βρήκαν ότι ένα αντηλιακό με SPF 30 (άψογη αντιεγκαυματική προστασία) και μέγιστη αντι UVA προστασία δεν μπορεί παρά να έχει -στην καλύτερη περίπτωση- έναν free radical protection factor 2! Δηλαδή ενώ νοιώθεις προστατευμένος (δεν καίγεσαι), είσαι τίγκα στις ελεύθερες ρίζες, δηλαδή έχεις minimal αντιμελανωματική προστασία. Όχι μόνο αυτό, αλλά οι εκτιθέμενοι στον ήλιο, επειδή φοράν αντηλιακό υψηλού SPF δε νοιώθουν ότι καίγονται με αποτέλεσμα να εκτίθενται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τόσο μεγάλο, που τα φίλτρα κατά των UVA που περιέχουν τα αντηλικά να μην μπορούν πλέον να προστατεύσουν κατά του μελανώματος.Με άλλα λόγια υπάρχει μεγάλη βιολογική αναντιστοιχία ανάμεσα στους δείκτες προστασίας από UVB και UVA, η οποία δημιουργεί πλαστή αίσθηση προστασίας.

Για να δώσουμε ένα παράδειγμα: ένας λουόμενος που χρησιμοποιεί αντηλιακό με SPF 30 μπορεί να καθήσει στον ήλιο 30 φορές περισσότερο χρόνο από έναν συνλουόμενό του που δεν φορά αντηλιακό, χωρίς να πάθει έγκαυμα. Επειδή όμως δε νοιώθει ότι καίγεται παραμένει εκτεθειμένος και στις UVA ακτίνες του ήλιου για μεγάλο χρονικό διάστημα και έτσι αυξάνει τις πιθανότητες του να πάθει μελάνωμα! Αντίθετα, ο συνλουόμενός του που δε χρησιμοποιεί αντηλιακό νοιώθει αμέσως το κάψιμο του ήλιου (δε μιλάμε για κάφρους αναίσθητους. Αναφερόμαστε σε λογικούς ανθρώπους!) και απομακρύνεται αναζητώντας σκιά.

Όπως λένε και οι ίδιοι οι επιστήμονες:

The results suggest that sunscreen users are little protected against UVA
free-radical production and the damaging e¡ects of UVA. In particular,
as the existing sunscreen SPF provides a measure of the
protection principally against UVB-induced erythema, users of
high factor sunscreens may have an artificial sense of security that
they are protected similarly against UVA. Thus, as already suggested
by Autier et al (1995), use of high factor sunscreens may
paradoxically be associated with increased skin cancer risk.

Χαρακτηριστικό της υποκρισίας είναι ότι το 2003, μία μεγάλη αλυσίδα φαρμακείων της Αγγλίας σταμάτησε να διαθέτει στο κοινό αντηλιακά με SPF μικρότερο του 15 επειδή το θεώρησε «κοινωνικά ανήθικο». Guardian, 15 July 2003 Και όμως. Τα δάκρυα των φαρμακοποιών είναι κροκοδείλια, υπαγορευόμενα από στρατηγικές που χρησιμοποιούν τον τρόμο και την ηθικολογία με απώτερο σκοπό την αύξηση της πώλησης αντηλιακών. Σε όλους τους επιστημονικούς κύκλους ήταν γνωστό ότι τα αντηλιακά -ανεξαρτήτως SPF- δεν προστάτευαν από το μελάνωμα, ενώ υπήρχαν και κάποιες αιτιάσεις περί συσχέτισης της χρήσης τους με πρόκληση μελανώματος, οι οποίες είχαν θεωρηθεί υπερβολικές.

ΤΑ ΑΝΗΛΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ μέρος πρώτο

Στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού η τήρηση των ηθικών κανόνων υπηρετήθηκε από διάφορες επαγγελματικές ομάδες.
Παλιά, τη μεζούρα της ηθικής την κρατούσαν οι παπάδες. Σήμερα, κυρίαρχο ρόλο στη τιθάσευση των συμπεριφορών του πολίτη παίζουν οι γιατροί. Η μετάβαση από την ηθική κυριαρχία της βίβλου σ' αυτήν των εγχειριδίων φαρμακολογίας δεν είναι μία απλή κοινωνική μετατόπιση. Η χορωδία του ιατρικού gospel της σύγχρονης εποχής είναι πολυφωνική. Μπορεί η πρώτη φωνή να ανήκει στους γιατρούς, αλλά ρόλο ενορχηστρωτή παίζει η κρατική πολιτική υγείας -υπό τον τίτλο/σύμβολο "πρόληψη"- και τα εμπορικά/ιδιωτικά συμφέροντα. Το συγκεκριμένο μοτίβο ελέγχου επαναλαμβάνεται σε αμέτρητες διασκευές, υπηρετώντας όχι μόνο τον ηθικό έλεγχο των πολιτών, αλλά διασφαλίζοντας κέρδη και επαγγελματική καταξίωση στους μεσολαβητές του. Στα προηγούμενα κείμενά μας είχαμε εξετάσει τον ρόλο του ιατροκρατικού ιερατείου στη δημιουργία συνθηκών εμβολιοϋστερίας, ώστε να διασφαλιστεί τόσο ο ρόλος του κράτους-προστάτη, όσο και τα κέρδη φαρμακοβιομηχάνων, γιατρών και φαρμακοποιών. Βασικό συστατικό κάθε παρόμοιας προσπάθειας είναι ο φόβος και η επιτυχημένη διασπορά του, π.χ. εν είδη "στρατηγικών υγειονομικών σχεδιασμών" ή "συμβουλών υγείας". Οι πρώτες είναι εύκολα ορατές και συνήθως απροκάλυπτες και συνεπώς πιο ευάλωτες σε αντίλογο. Το πρόβλημα βρίσκεται στις δεύτερες: η χειραγώγηση των κοινωνικών συμπεριφορών μέσω συμβουλών υγείας είναι συνήθως καταπληκτικά αποτελεσματικές επειδή εκπέμπονται συνέχεια σε χαμηλή ένταση ώστε τελικά να καταλήγουν να θεωρούνται "κοινή λογική". Τόσο κοινή που πλέον δε χρήζουν επιστημονικής τεκμηρίωσης. Τόσο λογική, που κάθε αντίθετη φωνή θεωρείται γραφική ή ύποπτη. Παραδείγματα άπειρα: μη καπνίζεις γιατί θα πάθει καρκίνο ο διπλανός σου, μη τρως και μη πίνεις γιατί θα πάθεις έμφραγμα ο ίδιος (για το διπλανό σου ακόμα δε διαβάσαμε, αλλά όπου νά 'ναι...), μη χωρίζεις γιατί θα πάθει κατάθλιψη το παιδί σου και φυσικά...μην εκθέτεις το γυμνό σου σώμα στο φως γιατί θα πάθεις μελάνωμα!

Υπάρχει κάποιος από εσάς που δε γνωρίζει ότι το ηλιακό φως βλάπτει και ότι πρέπει να φοράμε κελεμπίες, καπέλα και τόνους αντηλιακών κάθε φορά που πρόκειται να έρθουμε σε επαφή με τις «θανατηφόρες» ακτίνες του ηλίου;
Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Κινδυνεύοντας να μας θεωρήσετε παράφρονες, τολμάμε να ισχυριστούμε ότι ο ήλιος δε σκοτώνει. Αντιθέτως, αυτό που σκοτώνει είναι το marketing του φόβου και η έλλειψη κοινής λογικής.

Όμως ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, ξεκαθαρίζοντας κάποιες βασικές έννοιες περί ηλιακής ακτινοβολίας και καρκίνου του δέρματος.
Το φάσμα της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας που φτάνει στην επιφάνεια της γης είναι ευρύ και αποτελείται από πολλά μήκη κύματος. Η περιοχή των 400-800 nm αντιστοιχεί στο ορατό (είναι τα μήκη κύματος τα οποία γίνονται αντιληπτά με τα μάτια μας ως χρώματα), ενώ η περιοχή των 190-400 nm αντιστοιχεί στο υπεριώδες μέρος -UV- του φάσματος. Το τελευταίο διαιρείται σε τρεις περιοχές. Η περιοχή των 190-290 nm (UVC) είναι υψηλής ενέργειας, απορροφάται από το στρώμα του όζοντος της στρατόσφαιρας και δε φτάνει ποτέ στην επιφάνεια της γης. Η ακτινοβολία με μήκος κύματος 290-320 nm ονομάζεται UVB, μπορεί και διεισδύει στα επιφανειακά στρώματα της επιδερμίδας και είναι υπεύθυνη για την φωτογήρανση αλλά και για έναν γνώριμο επισκέπτη του καλοκαιριού, τα ηλιακά εγκαύματα. Η περιοχή μεταξύ 320 και 400 nm ονομάζεται UVA (υπεριώδης ακτινοβολία μεγάλου μήκους κύματος), αποτελεί περίπου το 95% της ποσότητας της υπεριώδους που προσπίπτει στη γη και διεισδύει στα βαθύτερα στρώματα του δέρματος, φτάνοντας στα μελανοκύτταρα.

Όσον αφορά τους καρκίνους του δέρματος, αυτοί είναι τριών ειδών: το βασικοκκυταρικό επιθηλίωμα, το ακανθοκυτταρικό επιθηλίωμα και το μελάνωμα. Το 95% των καρκίνων του δέρματος ανήκει στις δύο πρώτες κατηγορίες. Δεν υπάρχει ουδεμία αμφιβολία ότι το βασικοκυτταρικό και το ακανθοκυτταρικό επιθηλίωμα οφείλονται στην βλάβη που προκαλούν οι υπεριώδεις UVB ακτίνες του ήλιου στο DNA των επιφανειακών κυττάρων της επιδερμίδας. Όπως είναι αναμενόμενο οι συγκεκριμένες νεοπλασίες εμφανίζονται σε πληθυσμιακές ομάδες που εργάζονται στην ύπαιθρο και εκδηλώνονται στα μέρη του σώματος που εκτίθενται περισσότερο στον ήλιο, όπως μέτωπο, αυτιά και μύτη. Συγκαταλέγονται μεταξύ των καλοηθέστερων καρκίνων, μια και σπανίως δίνουν μεταστάσεις και καταπολεμούνται σχετικά εύκολα με μία απλή χειρουργική επέμβαση.
Η τρίτη μορφή καρκίνου του δέρματος είναι το μελάνωμα. Πρόκειται για έναν σπάνιο καρκίνο των κατώτερων κυττάρων της επιδερμίδας, δηλαδή των μελανοκυττάρων. Είναι ο πιο θανατηφόρος καρκίνος του δέρματος επειδή μεθίσταται εύκολα και δεν υπάρχουν αποτελεσματικά μέσα αντιμετώπισής του.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι και γι΄αυτόν τον καρκίνο ευθύνεται η ηλιακή ακτινοβολία και επειδή -πάντα σύμφωνα με τους ειδικούς- τα περιστατικά μελανώματος έχουν πάρει διαστάσεις επιδημίας πρέπει απαραίτητα να φοράμε αντηλικά κάθε φορά που ερχόμαστε σε επαφή με τον ήλιο. Όμως, όσο και αν η απλοϊκότητα του μανιχαϊστικού επιχειρήματος «κακός ήλιος, καλό αντηλιακό» ακούγεται γοητευτική, κάποιοι αποφεύγουν να επιρρίψουν την ευθύνη στην ηλιακή ακτινοβολία και στις καλοκαιρινές μας συνήθειες. Ο λόγος που κάνει τους περισσότερους να αμφισβητούν τη σχέση ανάμεσα στον ήλιο και στο μελάνωμα είναι ότι αν ο συγκεκριμένος καρκίνος οφείλονταν στον ήλιο τότε τα αντηλιακά θα προστάτευαν από το μελάνωμα. Κάτι τέτοιο δεν έχει αποδειχθεί μέχρι στιγμής. Το αντίθετο μάλιστα!